Priština, 28. oktobar 2026.
Poštovani predsedniče Islamske zajednice Kosova, muftija Naim Tërnava,
Poštovani predsedniče Muslimanske zajednice Albanije, Bujar Spahiu,
Poštovani Reisul Ulema Islamske verske zajednice Republike Severne Makedonije, Shaqir Fetahu,
Poštovani direktore Instituta za islamska istraživanja i studije, Sabri Bajgora,
Poštovani profesori i akademici,
Poštovani istraživači i studenti,
Dame i gospodo,
Braćo i sestre,
Dozvolite mi da vam na početku izrazim saučešće povodom smrti Bahri ef. Simnice, profesora Medrese „Alaudin“ u Prištini, nekadašnjeg direktora te ustanove i bivšeg glavnog urednika časopisa „Islamska misao“. Neka ga Uzvišeni primi u Džennet.
Sposobnosti i mogućnosti stvaranja i organizovanja znanja, od istraživanja i proučavanja do rasprave, kao i od promišljanja i teorijskog oblikovanja do pisanja, presudne su za dugovečnost jednog društva i njegov napredak kroz istoriju.
Jedan od izazova svakog naroda, u svakoj civilizaciji i u svakoj epohi, bio je i ostao stvaranje mostova za prenošenje znanja sa jedne generacije na drugu. Istorija čovečanstva poznaje mnoge periode kulturnih rađanja i preporoda, ali za nas, od doba Prosvetiteljstva kada su postavljeni temelji i principi moderne nauke, civilizacije se razvijaju u eri neprekidne naučne proizvodnje znanja.
Dolazim ovde nakon što smo jutros održali narednu sednicu Vlade Republike Kosovo, na kojoj smo, između ostalog, usvojili odluku kojom smo Skupštini Kosova predložili Nacionalni savet za nauku, kao jednu od institucionalnih karika naše države za podršku nauci i naučnicima.
U tom smislu posebno me raduje što danas naš glavni grad Priština okuplja brojne istraživače iz svih albanskih krajeva, kao i međunarodne istraživače iz različitih zemalja, na naučnoj konferenciji posvećenoj medresama kod Albanaca.
Religije, zajedno sa umetnostima, predstavljaju dve najuniverzalnije kulture čovečanstva. Potreba čoveka da veruje u metafizičke entitete i ritualizacija tih verovanja kroz transcendentne prakse, čini se da su usko povezane sa samom suštinom i postojanjem ljudskog bića.
Tokom najvećeg dela XX veka, mektebi i medrese kod Albanaca posmatrani su više kao antiškole nego kao škole. To je bilo zbog činjenice da su u Albaniji, pod surovim komunističkim režimom gde su religije zakonom zabranjene 1967. godine, verske škole uglavnom zatvorene, veliki deo njihove knjiške baštine uništen, a one proglašavane leglima strane indoktrinacije sa zaostalim idejama, kako se tada tvrdilo.
S druge strane, za Albance koji su ostali pod Jugoslavijom, u različitim republikama, dakle za Albance na Kosovu, u Makedoniji i Crnoj Gori, kojima je na bezbroj načina bilo zabranjivano, ograničavano ili uskraćivano pravo na školovanje na maternjem jeziku, bilo je nemalo slučajeva da su medrese politički instrumentalizovane od strane jugoslovenskih režima kao alternativne škole.
Sve to se odvijalo u okviru srpskih rasističkih, depopulacionih i asimilacionih politika, kojima se, kroz formalno naglašavanje islamskih identitetskih elemenata, a naročito onih turskog porekla, nastojao otvoriti put stigmatizaciji Albanaca kao navodne nacionalne manjine, kao ostatka muslimanske demografije iz osmanskog perioda, kako bi se opravdalo njihovo masovno iseljavanje u Tursku. To je bila veoma perfidna metoda etničkog čišćenja Kosova i drugih krajeva od autohtonih Albanaca.
Ali, na sreću nas Albanaca, decenije nastojanja, žrtve, otpora i borbe bile su nagrađene u poslednjoj deceniji prošlog veka, padom komunističkog režima u Albaniji i oslobođenjem Kosova od okupatorske Srbije, nakon čega je usledila izgradnja države Kosovo. Tako danas medrese na Kosovu i u Albaniji slobodno funkcionišu, kako kao verske škole, tako i kao obrazovne i naučne ustanove naših obrazovnih sistema.
Pored toga, istorija, nasleđe i doprinos medresa kod Albanaca mogu se slobodno istraživati i proučavati od strane naučnika poput vas, kao i od svih zainteresovanih za ovu temu.
Stoga vi danas, predstavljajući svoja istraživanja o istoriji i nasleđu medresa kod Albanaca, obnavljate i reafirmišete jednu posebnu kulturu i tradiciju verskih škola, naučno ih obrađujući i dajući im zasluženo mesto u našoj istoriji.
Kao što je poznato, još od XIV i XV veka, kada su Osmanlije došle na albanske teritorije i proširile se na druge krajeve ovog dela Evrope, Albanci su postali jedan od naroda koji su do početka XX veka živeli u osmanskom imperijalnom univerzumu zajedno sa više od četrdeset drugih naroda i zajednica.
Tokom tog dugog perioda Albanci i drugi narodi prolazili su kroz složene procese među različitim tradicijama i kulturama, a većina stanovništva prihvatila je islamsku veru. Kao rezultat toga, među Albancima su osnovane i delovale brojne medrese, od medrese Isak-bega u Skoplju i Gazi Ali-bega u Vučitrnu, do medrese Hadži Sinana u Beratu i medrese Sultan Selima u Prištini.
Tokom osmanskih vekova, ali i kasnije, medrese su bile škole u kojima su učili i stvarali istaknuti albanski učenjaci, čija pisana dela i danas ispunjavaju zbirke rukopisa i knjiga u našim bibliotekama i arhivima. Istaknuta imena poznata od Skoplja i Skadra do Istanbula, kao što su Hadži Iljaz ef. Priština, Hysen Nedžmedin ef. Prizreni, Bajram ef. Peja, Vehbi Dibra, Hafiz Ali Korča, Adem Nuri ef. Đakovica, Hafiz Aliriza ef. Ulćinaku i mnogi drugi.
Pored njihovog doprinosa islamskim naukama, svetovnim naučnim disciplinama i negovanju verske vere, ovi učenjaci i verski prvaci, kao i same medrese, dali su dragocen doprinos Nacionalnom preporodnom pokretu kroz učenja o ljubavi prema otadžbini i borbi za njenu slobodu do smrti, odnosno kroz poruku da otadžbina i vera idu zajedno. Najbolji dokaz za to predstavljaju i 38 hodža i imama koji su, sa puškom u ruci kao borci OVK, postali narodni heroji i pali za slobodu u poslednjem ratu.
Usput, dolazeći ovamo i pregledajući program ove konferencije, video sam da je predviđeno ukupno 57 izlaganja. Nadam se da će institucije i svi oni koji su organizovali ovu konferenciju voditi računa i o njihovom objavljivanju, kako bi rezultati naučnih radova bili dostupni i nakon ova dva dana konferencije, kao i nakon našeg vremena.
Želeći vam uspeh u radu i ovoj naučnoj konferenciji, izvinjavam se ukoliko je moje obraćanje trajalo duže od onih deset akademskih minuta koji nam nekako nikada nisu dovoljni.
Hvala vam još jednom!