Priština, 2. april 2026.
Pod pokroviteljstvom premijera Republike Kosovo, Albina Kurtija, organizovana je Spomen akademija povodom 45. godišnjice demonstracija iz 1981. godine.
Premijer Kurti je rekao da su demonstracije tog vremena počele 4. marta 1981. godine, epizodom revolta zbog uslova u studentskoj menzi Univerziteta u Prištini, ali su ubrzo proizvele niz akcija. U početku, protest 11. marta, kada su nakon fudbalske utakmice Priština – Partizan, hiljade studenata pretvorile svoj socijalni bunt u studentski protest. „Posle dve nedelje, 26. marta 1981. godine, studentski protest se pretvorio u demonstracije širom zemlje, na dan kada su se hiljade gledalaca okupile da gledaju „Štafetu omladine “ u Prištini. Slogani „Kosovo-republika“, „Mi smo Albanci, a ne Jugosloveni“, „Ujedinjenje sa Albanijom“ šokirali su Jugoslaviju. Brutalna intervencija jugoslovenske policije, koja je dan ranije preplavila Kosovo dodatnim jedinicama, nije oslabila građansku volju“, rekao je premijer Kurti.
On je dalje naglasio da su demonstracije iz 1981. godine nasleđene u temeljima i stubovima naše države, ali istovremeno i u našoj kontinuiranoj posvećenosti višem i boljem, zbog čega će ih istorija Kosova nesumnjivo sadržati kao posebno poglavlje, dok će kolektivno i institucionalno sećanje odati poštovanje njegovim pačenicima, organizatorima i učesnicima.
Ceo govor premijera Kurtija:
Poštovana predsednica Skupštine Kosova, gđa Albulena Haxhiu,
Poštovana zamenica premijera i ministarka pravde, Donika Gërvalla,
Poštovana ministarka kulture i turizma, Saranda Bogujevci,
Poštovani zamenik komandanta Kosovskih bezbednosnih snaga, general-major Enver Cikaqi i ostalo vojno lice i oficiri naše vojske,
Poštovani bivši premijer Kosova, Bajram Kosumi,
Poštovani predsednik Udruženja bivših političkih zatvorenika Shefik Sadiku,
Poštovani gradonačelnik opštine Štimlje, Qemajl Aliu, opštine Kamenica/Dardana, Kadri Rahimaj,
Poštovana gđa Elmije Plakiqi,
Poštovani Hydajet Hyseni,
Poštovani učesnici i nosioci demonstracija 1981. godine,
Poštovani profesori i studenti,
Poštovani poslanici Skupštine Republike, kolege iz vlade, zamenici ministara,
Poštovani prisutni,
Dame i gospodo,
Braćo i sestre,
Godinama, a posebno u periodu slobode, svakog proleća, sećali smo se demonstracija iz marta i aprila 1981. na Kosovu, kao transcendentnog događaja ili kao dobro postavljenog praga koji stoji ispod teških vrata, koja su zatvorila jednu eru s jedne strane, a otvorila drugu novu eru s druge. Ove godine, na ovu godišnjicu, kada je prošlo 45 godina od demonstracija iz ’81, veoma sam srećan što vas sve ovde vidim zajedno, da podelimo uspomene i da se osvrnemo na događaje koji su ih proizveli.
Kao čelnik Vlade naše države, imam posebno zadovoljstvo da budem domaćin ove spomen akademije, jer ovaj sastanak organizuje Kancelarija premijera Republike Kosovo, te republike i tog Kosova, za koju se toliko kličalo i o kojoj se pisalo upravo na demonstracijama 1981. godine.
Akronim „KR“, kao pokretač slogana „Kosovo- Republika“, sažima političke ideale nekoliko generacija Albanaca sa Kosova, Albanaca u Jugoslaviji i albanske nacije uopšte. Shodno tome, zahtev za Republikom Kosovo, poziv na Republiku Kosovo, jedan je od označivaća sa najvećim političkim semantičkim opterećenjem u celokupnoj filozofiji i istoriji moderne albanske političke misli.
Nalazeći se u ovoj sali među toliko političkih aktivista koji su organizatori i učesnici, svedoci i naslednici demonstracija iz 1981. godine, ne mni da prepričavam događaje iz tog vremena, jer su za vas ti događaji urezan u vaše sećanje. Tim pre što će posle mene, ovde pred vama, govoriti i Bajram Kosumi, koji je svojom knjigom „Revolucija 1981“, vešto podigao literaturu političkih memoara za taj period na nivo naučne studije. Ali, izlažući hronologiju događaja proleća 1981. na Kosovu, dozvolite mi da istaknem političko nasleđe demonstracija iz 1981. godine.
U tom svetu i vremenu, pre pola veka, Albanci u Jugoslaviji bili su najpotlačeniji i politički najmarginalizovani narod, kao i najdiskriminisaniji i ekonomski eksploatisani na etničkoj osnovi. Albancima su uskraćena mnoga kulturna i socijalna prava, jer ih je jugoslovenska država smatrala građanima neravnopravnim drugima, građanima drugog reda i etničkom zajednicom koju pre ili kasnije treba proterivati sa svojih autohtonih teritorija, etnički ih čisteći, kako bi se stvorio veći prostor za Veliku Srbiju. Gnev nagomilan godinama eksplodirao je te godine, politički artikulišući se u nacionalnom pokretu.
Demonstracije tog vremena počele su 4. marta 1981. godine, epizodom revolta protiv uslova u studentskoj menzi Univerziteta u Prištini, ali su ubrzo proizvele protest 11. marta, kada su nakon fudbalske utakmice Priština – Partizani, hiljade studenata pretvorile svoj socijalni revolt u studentski protest. Dve nedelje kasnije, 26. marta 1981. godine, studentski protest se pretvorio u demonstracije širom zemlje, na dan kada su se hiljade gledalaca okupile da gledaju manifestaciju „Štafeta omladine “ u Prištini. Slogani „Kosovo -Republika“, „Mi smo Albanci, a ne Jugosloveni“, „Ujedinjenje sa Albanijom“ šokirali su Jugoslaviju. Brutalna intervencija jugoslovenske policije, koja je dan ranije preplavila Kosovo dodatnim jedinicama, nije oslabila građansku volju.
Naprotiv, 1. i 2. aprila 1981. godine, narodne demonstracije su dostigle vrhunac, šireći se i rastući širom Kosova. Tokom tih dana i kasnije, od policijskog nasilja, broj ubijenih ljudi bio je devet, pored petnaest povređenih i hiljade uhapšenih i zatvorenih, koje je čekao montirano političko suđenje. Tokom i nakon ovih narodnih, mirnih i pravednih demonstracija, srpska policija je ubila: Aslana Pirevu, Afrima Abazija, Nasera Hajrizija, Ruzhdija Hysenija, Sherifa Frangua, Ibrahima Krasnicqija, Xhelala Maliqija, Saliha Abazija i Rizu Matoshija.
Demonstracije 1981. godine podelile su istoriju Kosova pod Jugoslavijom na dva dela, postajući probni kamën između pokorne integracije u jugoslovenski sistem i njenog principijelnog odbacivanja kroz antisistemske pokrete kao otpora nasilju i državnom ugnjetavanju političkog režima koji je okupirao Kosovo i držao ga u federaciji sa drugim narodima i jedinicama, bez volje nas, većinskog stanovništva naše zemlje.
Nakon demonstracija 1981. godine, Kosovo se pretvorilo u zemlju i društvo gde je svakodnevni život bio prožet progonom i političkim suđenjima, hapšenjima, mučenjem, zatvaranjem, informativnim razgovorima u bezbednosnim strukturama; izolacijom i političkim diferencijacijama; ustavnim i statusnim promenama; nepoštovanjem i suzbijanjem političke volje i nametanjem silom; vanrednim stanjima i opsadnim stanjem . To je Kosovo pretvorilo u veliki otvoreni zatvor, u kome je preko jedne trećine (1/3) građana bilo podvrgnuto proizvoljnim policijskim, istražnim, tužilačkim postupcima, tajnim službama i zatvorima . Preko 80% političkih zatvorenika pod Jugoslavijom 1980-ih bili su Albanci.
Ali godina 1981. postavila je narod Kosova na put. Put koji je zahtevao potpuno ostvarenje političkih težnji Albanaca Kosova, kao autentičnu potvrdu slobodnog političkog bivanja. Ideali demonstracija iz 1981. inspirisali su i proizveli političke koncepte i ideje devedesetih koji su na početku bili ujedinjeni u mirnom otporu, a koji su kulminirali krajem decenije oružanim ustankom sa Oslobodilačkom vojskom Kosova kao nosiocem. Mnogi organizatori i učesnici demonstracija iz 1981. godine, od kojih su neki proveli duge godine u teškim zatvorima, dok su nastavljali da se organizuju u tajnim organizacijama i političkim strankama, nosili su na svojim plećima otpor devedesetih i sam oslobodilački rat. Njihovi potpisi na Deklaraciji o nezavisnosti Kosova 17. februara 2008. godine su potpisi ideala ’81. i decenije ’90-ih, unetih u osnivački akt Republike Kosovo. Ali, nikada ne zaboravljajući da naglašavamo ono što još nije ostvareno, a ne samo ono što smo tek postigli. A ovde ja poseban potpia u dokumentu Deklaraciji o nezavisnosti od 17. februara 2008. godine, to je potpis Hydajeta Hysenija, koji ima četiri veoma posebna znaka ispred: tri tačke i zarez, a zatim piše Hydajet Hyseni. Dakle, proglašena nezavisnost nije samo konačno odredište, već više kao stanica na koju smo stigli kako ne bismo stali.
Stoga su demonstracije iz 1981. godine nasleđene u temeljima i stubovima naše države, ali istovremeno i u našoj kontinuiranoj posvećenosti ka višem i boljem, zbog čega će ih istorija Kosova nesumnjivo sadržati kao posebno poglavlje, dok će kolektivno i institucionalno sećanje odati poštovanj njegovim pačenicima, organizatorima i učesnicima.
Odajući počast poginulima i ranjenima u demonstracijama 1981. godine, kao i svim aktivistima generacije ’81, među palim i nepokolebljivim borcima za oslobođenje Kosova i za slobodu naroda, zahvaljujem vam na pažnji i učešću.
